Created środa 20 grudnia 2023

Psychologia poznawcza (kognitywna)

Subdyscyplina naukowej psychologii, zajmuje się badaniem procesów
poznawczych, a także ogólnymi zasadami funkcjonowania umysłu.

Podstawowe założenia:

• Akceptacja istnienia procesów psychicznych i koncentracja na nich
• Analiza procesów nieświadomych
• Komputerowe modelowanie procesów poznawczych
• Związek z psycholingwistyką

Metody badawcze

• Obserwacja zachowania
• Eksperyment laboratoryjny
• Badania kliniczne
• Symulacja komputerowa
• Obrazowanie mózgu

Poznanie - zdolność człowieka i innych gatunków do odbioru informacji z otoczenia oraz
przetwarzania ich w celu:

• skutecznej kontroli własnego działania
• lepszego przystosowania się do warunków środowiskowych

Ogół procesów i struktur psychicznych biorących udział w przetwarzaniu informacji.
Każdy akt poznania jest czynnością.

rozumienie szerokie:
Procesy poznawcze to procesy pozwalające na stworzenie systemu przekonań jednostki na temat siebie, świata oraz relacji między sobą a światem.
rozumienie wąskie:
Procesy poznawcze to procesy przetwarzania informacji.

Poznanie jako przetwarzanie informacji

odbierane przez jednostkę bodźce są:

• Transformowane
• Przekształcane
• Redukowane
• Wzmacniane
• Zachowywane
• Przywoływane

Przyjmuje się, że materialnym podłożem działania umysłu jako systemu poznawczego jest mózg i układ nerwowy.

skąpiec poznawczy (cognitive miser) - Istota z reguły angażująca jedynie część dostępnych jej zasobów poznawczych. Zachowuje resztę na wszelki wypadek oraz aby uchronić się przed niebezpieczeństwem przeciążenia systemu.

Poznawcza reprezentacja / struktura poznawcza

Reprezentacja poznawcza jest umysłowym odpowiednikiem obiektów:

• realnie istniejących
• fikcyjnych
• hipotetycznych

Reprezentacje zastępują dany obiekt w procesach przetwarzania informacji.

Treść reprezentacji poznawczych jest:

• wybiórcza
• podporządkowana celom pragmatycznym
• mocno zindywidualizowana
• niekiedy zniekształcona

Cykl poznawczy

1. Tworzymy reprezentacje poznawcze
2. Interpretujemy napływające informacje dzięki reprezentacjom już posiadanym w umyśle
3. Napływające informacje wpływają na zmianę treści reprezentacji
4. Interpretujemy nowe napływające dane poprzez wcześniej zmodyfikowane reprezentacje

Spostrzeganie

Jest mechanizmem, który pozwala nam tworzyć doświadczenia.

To zbiór procesów, które prowadzą do stworzenia reprezentacji:

• obiektu
• zjawiska
• ciągu zdarzeń

Na podstawie danych zmysłowych

Recepcja sensoryczna (sencepja) polega na odzwierciedleniu bodźców w receptorach, czyli narządach zmysłów.
Jest pierwszym etapem procesu spostrzegania i warunkiem koniecznym do zaistnienia tego procesu.

ODCZUWAMY obecność stymulacji (recepcja - proces pasywny)
SPOSTRZEGAMY czym dana stymulacja jest (identyfikacja - proces aktywny)

Wrażenie – powstaje na skutek odebrania/rejestracji/recepcji bodźca proksymalnego. Jego wynikiem jest odzwierciedlenie w spostrzegającym umyśle pojedynczych właściwości rejestrowanych obiektów. Poszczególne wrażenia są od siebie odizolowane.
Jest wynikiem aktywności receptorów zmysłowych i dróg czuciowych, przekazujących tę aktywność z narządów zmysłów do kory czuciowej w mózgu.
Spostrzeganie – całościowe odzwierciedlenie obiektów. Zbiór składających się na obiekt bodźców dystalnych i wywołanych przez nie wrażeń
Jest efektem aktywność pól czuciowych kory mózgowej, które odebrały informacje pochodzące z różnych zmysłów i połączyły je w całość.

Spostrzeganie = recepcja sensoryczna + percepcja umysłowa + analiza emocjonalna

Detektory cech - pojedyncze neurony lub grupy neuronów, kodujące percepcyjnie znaczące bodźce. Zlokalizowane są w narządach zmysłów i na wyższych piętrach układu nerwowego.
Wyodrębniają ważne adaptacyjnie informacje ze środowiska.
Odbierają konkretne atrybuty obiektu.

Im dalej od narządów zmysłów, a bliżej kory czuciowej tym bardziej złożone
strukturalnie (ilość połączeń) stają się detektory cech, a co za tym idzie tym
bardziej złożone właściwości stymulacji są kodowane.

Co wpływa na spostrzeganie

• przeszłość: nasze doświadczenie
• teraźniejszość: aktualny kontekst
• przyszłość: nasze cele

Procesy w spostrzeganiu

procesy dół - góra - Procesy sązapoczątkowane przed odbiór informacji zmysłowych przez narządy zmysłowe. Dane są następnie przesyłane do najwyższych pięter - poziom kory mózgowej - gdzie powstaje spostrzeżenie.
procesy góra - dół - w tym przypadku większą rolę odgrywają procesy pamięciowe, które kierują najpierw poszukiwaniem danych zmysłowych, a następnie ich interpretacją.

Fazy spostrzegania

1. Pojawienie się bodźca
2. Rejestracja sensoryczna
   • Konwersja bodźca proksymalnego do postaci impulsu nerwowego
   • Reakcja detektorów cech
   • Zachodzi poza naszą świadomością
   • Ma ścisły związek z buforem sensorycznym
3. Percepcja umysłowa
4. Analiza emocjonalna
   • Następuje w strukturach podkorowych.
   • Bodźce oceniane są jako przyjemne lub nieprzyjemne, korzystne lub niekorzystne
   • równoczesne z procesem identyfikacji
5. Identyfikacja bodźca
   • Faza rozpoznania treści bodźca = ocena semantyczna
   • Faza oceny znaczenia metaforycznego

Percepcja

proces aktywnej interpretacji danych zmysłowych z wykorzystaniem:

• wskazówek kontekstualnych
• nastawienia
• wcześniej nabytej wiedzy

proces transformacji informacji ze środowiska w indywidualne doświadczenie obiektów, wydarzeń, zjawisk.

Percepty (spostrzeżenia) nietrwałe umysłowe reprezentacje obiektów

• mają postać obrazową
• są nietrwałe
• podlegają wpływom ze strony reprezentacji trwałych (pojęcia, schematy) i struktur wiedzy

Bodziec

fizyczna forma energii zdolna zapoczątkować proces spostrzegania. W procesie recepcji sensorycznej jego charakter może ulec zmianie.

rodzaje bodźców:

• dystalne - bodziec działający na narządy zmysłów z pewnej odległości.
• proksymalne - bodziec, który pojawia się w bezpośrednim kontakcie bodźca dystalnego ze zmysłem.

rodzaje zmysłów:

• kontaktowe (takie jak zmysł dotyku czy smaku) - nie ma bodźców dystalnych lub bodźce dystalne są jednocześnie proksymalnymi.
• odbierające bodźce z dystansu (takie jak wzrok, słuch, węch) - tutaj możemy mówić o bodźcach dystalnych.

Stałość kształtu obiektów trójwymiarowych jest ściśle związana z:

• symetrią (symmetry),
• widocznością konturów wyznaczających płaszczyzny

(planar contours)

• objętością (volume)

Zasady organizacji percepcyjnej

• Bliskości
• Podobieństwa
• „Wspólnej drogi”/ “Wspólnego losu”
• Kontynuacji/zamknięcia/dobrej figury
• Symetryczności
• Znajomości/znaczenia
• Zgodność z nastawieniem/zasada doświadczenia

Wyobraźnia

To proces psychiczny umożliwiający przetwarzanie wyobrażeń.

Wyobrażenia cechuje:

• wysoki stopień podobieństwa pomiędzy realnym obiektem a obrazem konstruowanym w wyobraźni
• świadomość, iż obiektu będącego przedmiotem wyobrażenia nie ma w danym momencie w zasięgu zmysłów
• mniejsza wyrazistość obrazu, jego niestabilność, pulsowanie, słabsze nasycenie barw
• konieczność wykorzystania dodatkowych zasobów uwagi, potencjalnie ograniczająca dynamikę innych funkcji psychofizycznych
• pierwszoplanowy obiekt wyobrażenia, na przykład melodia, zapach, postać, jest bardziej wyeksponowany niż towarzyszące tło.

Podział wyobrażeń

• odtwórcze - cechują się dużą wiernością wobec właściwości realnie istniejących obiektów. Od spostrzeżeń różnią się tym, że możemy je przywoływać w dowolnym momencie, niezależnie od materialnej obecności obiektu.
• twórcze - są efektem intencjonalnych działań podmiotu. Niekiedy motywem do ich tworzenia są ograniczone możliwości pamięci.

Wyobrażenia (obrazy) ejdetyczne

• Cechuje je fotograficzna dokładność
• Są dokładnym odzwierciedleniem danego obrazu, obiektu; podczas poruszania oczami ich lokalizacja się nie zmienia (odróżnia je to od obrazów następczych - powidoków)
• Występują głownie u dzieci, u dorosłych są rzadkością
• Naoczność - do ich opisywania podmiot używa czasu teraźniejszego

Afantazja - ślepa wyobraźnia

• Niezdolność do przywoływania z pamięci obrazów lub innych wspomnień związanych z doznaniami zmysłowymi.
• Pacjenci z afantazją wyobrażenia mentalne opisują jako formę wiedzy, a nie percepcja okiem umysłu.

Treści o dużym ładunku wyobrażeniowym są łatwiej zapamiętywane aniżeli treści o ładunku małym (to jest treści o charakterze abstrakcyjnym).

Wyobrażenia a rozwiązywanie problemów

• Dzięki posługiwaniu się wyobrażeniami można łatwiej rozwiązywać niektóre problemy (wyobrażenia antycypacyjne, wnioskowanie sylogistyczne)
• Trening wyobrażeniowy (imagination training) jest jednym z podstawowych narzędzi w psychologii sportu.

Budowa oka

Oko jest wysoko zorganizowanym analizatorem zmysłowym, którego czynność polega na odbieraniu wrażeń promieniowania świetlnego.

Widzenie jest procesem fizycznopsychicznym złożonym z 3 etapów:

• Przyjęcie bodźca
• Przetworzenie bodźca
• Identyfikacja i interpretacja bodźca

Siatkówka

• Komórki zwojowe (gangliony)
• Komórki dwubiegunowe
• Czopki i pręciki
• Nabłonek barwnikowy siatkówki
• Naczyniówka (warstwa gałki ocznej)
• Naczynia krwionośne (tętnica środkowa siatkówki i żyła środkowa siatkówki)

Plamka żółta z dołkiem środkowym - obszar najostrzejszego widzenia.
Plamka ślepa/Plamka Mariotte’a - obszar niewrażliwy na światło, zupełnie pozbawiony fotoreceptorów.